عملى و اجرا گردد . درحالىكه امروز باكمال تأسف مىبينيم كه رجال سياسى و زمامداران آمريكا ، مظهر ارتجاع جهانى و يار ستمگران و خصم ستمكشان جهانند . فجايع آمريكا در ويتنام ، ايران ، عراق ، جنوب آفريقا ، فلسطين و ديگر كشورها و حمايت علنى او از اسرائيل غاصب ، مؤيد اين معنى است . تلاش در راه بيدارى مسلمانان در يكى دو قرن اخير ، فقط عده‌يى از رجال سياسى ايران نظير ميرزا عيسى فراهانى يعنى ميرزا بزرگ قائم مقام اول و قائم مقام ثانى ، ( فرزند او ) ، كه وزارت عباس ميرزاى نايب السلطنه را به عهده داشتند . و ميرزا تقيخان امير كبير ، در عهد ناصر الدين شاه با جديت تمام درصدد اصلاح اوضاع سياسى و اجتماعى و اقتصادى ايران برآمدند و با مخالفت شديد شاه و امپرياليسم انگليس روبرو شدند . در بين دانشمندان مسلمان نيز مردانى مانند سيد جمال الدين اسدآبادى و مرحوم شيخ محمد عبده مصرى و سيد عبد الرحمن كواكبى و عده‌يى ديگر ، در بيدار كردن مسلمين و روشن ساختن اذهان و افكار عمومى كوشيدند . بيانات و نوشته‌هاى اين مردان بزرگ و مجاهد در افكار ملل مسلمان خاصه دانشمندان و ترقىخواهان بسيار مؤثر افتاد . به پيروى از روش آنان ، صاحبنظران روشن و بيدار ديگرى كه شاگردان مكتب آن بزرگان بودند ، در اين راه ، به جهاد قلمى برخاستند و افكار و انديشه‌هاى اساتيد خود را ترويج و تبليغ نمودند و خود نيز به حكم مقتضيات زمان مطالبى بر آن افزودند . از اين گروه نيز شايسته است از سيد محمد رشيد رضا شاگرد شيخ محمد عبده ياد كنيم كه در نشر افكار استادش كوشيد . مجلهء عروة الوثقى ، يادگار جهاد دو دانشمند فقيد جهان اسلام ، مرحوم سيد جمال الدين اسدآبادى و مرحوم شيخ محمد عبده مصرى و دو اثر نفيس مرحوم سيد عبد الرحمن كواكبى « ام القرى » و « طبايع الااستبداد و مصارع الاستعباد » در اين زمينه ، مورد توجه و عنايت خاص دانشمندان روشنفكر مسلمان بوده است . شايسته است كه نام اقبال لاهورى را كه وى نيز در بيدارى مسلمانان پاكستان و هند نقشى مهم ايفا كرده است و نام روحانيان عاليقدر جهان تشيّع نظير حجة الاسلام بهبهانى و طباطبائى را كه در راه استقرار حكومت قانون و مشروطيّت به پا خاسته‌اند از ياد نبريم . علاوه بر اين ، عده‌يى از دانشمندان در اقطار كشورهاى اسلامى ، طرفدار وحدت مسلمين بوده و هستند چنان كه جمعى از دانشمندان مصر جمعيّت « دار التقريب بين المذاهب